เกาะรัตนโกสินทร์ กรุงรัตนโกสินทร์มีลักษณะเป็นเกาะ ล้อมรอบด้วยแม่น้ำเจ้าพระยาซึ่งอยู่ทางตะวันตก และคลองคูเมืองเดิม ทางทิศตะวันออกที่ขุดเอาไว้ตั้งแต่สมัยกรุงธนบุรี เริ่มต้นที่บริเวณปากคลองตลาดไปสิ้นสุดที่บริเวณเชิงสะพานพระปิ่นเกล้าในปัจจุบัน

หลังจากตั้งกรุงรัตนโกสินทร์ได้ 1 ปี ในปี พ.ศ.2326 ได้มีการขุดคลองรอบกรุง จากบริเวณป้อมพระสุเมรุเรียกว่า คลองบางลำพู ไปสิ้นสุดบริเวณวัดเลียบที่เรียกว่าคลองโอ่งอ่าง พร้อมกับการสร้างกำแพงเมืองรวมทั้งป้อมปราการรวม 14 แห่ง ถือเป็นขอบเขตของกรุงรัตนโกสินทร์ในยุคแรก ซึ่งศูนย์กลางความเจริญทั้งหลาย ไม่ว่าจะเป็นด้านการเมือง การปกครอง การค้า ต่างรวมอยู่ภายในอาณาบริเวณของกำแพงเมืองแห่งนี้

ต่อมาในสมัยรัชกาลที่ 4 ได้มีการขุดคลองผดุงกรุงเกษมขึ้น โดยขุดจากบริเวณเทเวศน์ ไปออกยังแม่น้ำเจ้าพระยาบริเวณสี่พระยา เพื่อใช้เป็นคูเมืองชั้นนอกและเป็นการขยายพื้นที่ของตัวเมืองให้กว้างขวางขึ้น ในภายหลังนับตั้งแต่รัชกาลที่5 เป็นต้นมา ได้มีการรื้อทำลายกำแพงเมืองอันเป็นการพัฒนาประเทศเข้าสู่ความทันสมัย ตั้งแต่นั้นมาขอบเขตของเมืองก็ได้ขยายออกไปอย่างกว้างขวาง จนกระทั่งเป็นมหานครที่มีอาณาบริเวณกว้างใหญ่ไพศาลอย่างที่เห็นอยู่ในปัจจุบัน